Cymry Lerpwl
Cymdeithas Cymry Lerpwl

Hafan

Cymdeithasau

Eglwysi Cymraeg

Yr Angor

Cymeriadau lleol

Llyfrau

Y
Genhadaeth

Archifau

Dysgu yr Iaith

Liverpool Welsh
 


Byw dan gysgod pandemig argraffiadau hanesydd lln

A ninnau yn ystod y misoedd diwethaf hyn wedi byw dan gysgod y pandemig byd-eang gwaethaf ers canrif, byddain dda inni ein hatgoffa ein hunain fod sawl haint peryglus wedi taror ddynoliaeth yn ystod cwrs hanes. Dros chwe chanrif yn l ymledodd y Pla Du gan ladd traean poblogaeth Ewrop o fewn cyfnod o dair blynedd, ac ailymddangosodd yn ysbeidiol wedir ymweliad marwol mwyaf niweidiol hwnnw yng nghanol y bedwaredd ganrif ar deg. Yn wir, clywir am achosion or Pla Du mewn rhai rhannau or byd heddiw. Ddechraur haf eleni, er enghraifft, bu achos yng ngogledd China, ond fei rheolwyd yn gyflym gan fod modd ei drin gwrthfiotigau.

Tua diwedd yr unfed ganrif ar bymtheg, lluniodd y bardd Thomas Evans o Hendreforfudd ger Corwen yr englyn canlynol i goffu dyfodiad y pla yn y flwyddyn 1349:

Marwolaeth a wnaeth Duw naf enwedig

           Pan fur nodau gyntaf;

    Mil trichant, gwarant a gaf,

    Naw a deugain y dygaf.

Mae dau beth i sylwi arnynt yn yr englyn hwn. Y peth cyntaf ywr cyfeiriad at Dduw yn achosir farwolaeth fawr. Gan nad oedd gan bobl yr wybodaeth feddygol sydd gennym ni i allu esbonio tarddiad ac achos y pla, tueddid iw esbonio fel cosb gan Dduw am bechodau dynion, fel yn yr Hen Destament. Yr ail beth ywr cyfeiriad at y nodau. Haint y nodau oedd un or enwau a ddefnyddid yn Gymraeg i gyfeirio at y pla biwbonig, am fod ei l yn weladwy ar y corff. Un oi symptomau amlwg oedd chwydd yn y chwarennau lymff o dan y gesail, yng nghesail y forddwyd, neu yn y gwddf.

Yn 1894 y darganfur bacteriolegydd o Ffrainc, Alexandre Yersin (18631943), mai bacteriwm a achosair Pla Du. Ar ei l ef y gelwir yr haint yn Yersinia pestis. Maen facteriwm hynod heintus a pheryglus syn ymosod ar y system imiwnedd trwy arllwys gwenwyn i gelloedd amddiffynnol y corff, sydd fel rheol yn gwarchod rhag unrhyw heintiau niweidiol a marwol. Unwaith y lleddir y rheini, gall y bacteria ymledun gyflym. Fel y gwyddys, chwain syn byw ar famaliaid syn lledaenur bacteriwm. Llygod mawr a gludair chwain hyn ac a ledaenair Pla Du yn y bedwaredd ganrif ar ddeg.

Yr hyn syn ddiddorol i hanesydd lln fel fi yw fod gennym gerddi Cymraeg or bedwaredd ganrif ar ddeg ar bymthegfed syn cyfeirio at effeithiau marwol yr haint. Un or cerddi hynny ywr farwnad a ganodd Llywelyn Fychan i bump oi blant a fu farw or pla. Er bod galar y tad ar eu hl yn ein cyffwrdd, yr hyn syn drawiadol yn y gerdd ywr disgrifiad a geir or lympiau chwyddedig ar staeniau duon ar gyrff y plant. Dyma dystiolaeth na cheir braidd ei thebyg mewn llenyddiaethau eraill. Defnyddiar bardd ei ddyfeisgarwch wrth fynd ati i ddelweddur chwydd crwn ar y cnawd fel swllt mewn cyswllt cesail, fel lwmp ar ffurf afal llawn o ofid, a lwmpyn ac iddo sip fel pen nionyn. Ond mae un disgrifiad syn cynnwys delwedd drawiadol a hynod effeithiol i gyfleu sip ac ymddangosiad y chwyddi yn y llinell hon: Dimeiau, gemau gwymon. Y gemau gwymon hyn ywr swigod a geir ar wymon y mr, sef yr hyn a elwir yn Saesneg yn seaweed floats, syn cyfleu ir dim ffurf yr hyn a elwid yn Lladin yn bubo, sef symptom mwyaf gweladwyr Pla Du.

Yn aml iawn, nid oedd gan ein cyndeidiau ddim amddiffynfa yn erbyn heintiau ond gweddo ar Dduw yn y gobaith o gael eu harbed, neu os caent eu heintio, gweddo am gael eu hiachu. Pan ailymwelodd haint y nodau yn y bymthegfed ganrif canodd y bardd Dafydd Llwyd o Fathafarn gywydd marwnad iw ferch ei hun a fu farw or pla. Er i lawer o bobl fynd ir eglwys i weddo drosti am iachd, cwbl ofer fur ymdrech. Yr hyn syn drawiadol eto ynghylch y gerdd hon yw fod y bardd yn cynnig inni ddarlun manwl iawn o symptomaur pla. Trwy gyfrwng delwedd a chymhariaeth llwyddar bardd hwn hefyd i ddarlunior blotiau tywyll ar gnawd y claf, gan alw i gof inc yn staenio papur a chylchoedd fel staen mwyar duon:

Ysgrifen chwarren ai chwys

Yn lliwio dan ei llewys,

A hefyd i gyd ei gwar,

Dimeiau fel nod mwyar.

Nid cerdd brotest sydd yma, ond marwnad syn mynegi realiti colled anorfod. Wyneb yn wyneb r pla difaol ni allair bardd wneud dim ond derbyn y Drefn. Dyna lwcus yr ydym ni fod gwyrthiau meddygaeth fodern ar Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol yma i ofalu amdanom ac in hiachu.

 

Bleddyn Owen Huws, Prifysgol Aberystwyth.


Covid 19

Firws angeuol hardd ywr corona

fel pl ping pong yn orchudd o dorcha!

 

Stwffia drwy ffroena a llygad llaith

ymlaen ymlaen ar ei bydol daith

 

Ceuwyd yr henoed fel cwn mewn cwt

cedwch or golwg, ymdopiwch yn dwt.

 

O dipyn i beth bydd y wlad yn caui lawr

r firws fel hyn, beth nawr Prydain Fawr?

 

mwy nar Eidal, Almaen a hefyd Sbaen

y gwledydd au clwydi dan glo a tsiaen?

 

Dim hamdden mwyach na chaeau o sbort

dim socer, na rygbi o unrhyw siort!

 

Maer awdurdodau a bod yn deg

fel clogod y domen clochdar neu rheg!

 

Mae taflu arian dychrynllyd ir gad

(llywodraeth newydd am gadw eu stad!)

 

Am faint pery y fadwch ar stomp

Pa hyd bydd y firws yn dawnsioi romp?

 

Ond rhoswch funudyn mae eto dro

ir rhyfel weladwy anweladwyr fro

 

Capeliysgolion i gyd yn caui lawr

rhencian dannedd y brodyr o gornel Set Fawr

 

Dim arholiadau Lefel A na G S E

ond ai mater bywyd yw ennill degree?

 

Dim allor i dderbyn sacrament hedd

dwylon ddisinffectant or byd ir bedd.

Ond, meddyliais o ddifrir paderau fu

am Ddiwygiad arall i lenwi y Ty!

 

Onid rhan yw hyn o efengyl cariad

a chyflei ail gychwyn rol Atgyfodiad?

 

-rhoi heibio ein hunanoldebau bas

llenwi ein byw efo trugaredd a gras?

 

Mae un peth yn sicr ar derfyn y sioe

fydd fory ein byd ddim tebyg id doe!

 

Byw yw yr Arglwydd er maint y trwbwl

y byd sydd oi le gydai safonau dwbwl.

 

Mae digon ar gyfer angen bob un

ond fod pobol yn farus yn stompior llun

 

Pam beio Duw a rhoi arno pob bai

heb weled on grym ein traed o glai?

 

                                                   Norman Closs

                                       Carmel, ger Treffynnon.

 


 

 FFRINDIAU

Tran eistedd wrth y tan un hwyr
Yn edrych ar y fflamau,
Meddyliais peth mor braf i ddyn
Fyddai byd yn llawn o ffrindiau;
Afiechyd ddaw ai gystudd blin,
A phawb yn gwneud ei orau,
Ond diolch wnawn ag uchel lef
Fod gennym lu o ffrindiau.

Pan fyddo beichiau byd yn drwm
Yn pwyso ar ein sgwyddau,
Rhyw sibrwd pob cyfrinach fach
A wnawn wrth gwrdd an ffrindiau;
Maen werth ail fyw profiadau fyrdd
A son am yr hen ddyddiau,
Bydd gwen a sgwrs a hwyl i mi
Fel gwin yng nghwmni ffrindiau.

A phan ddaw gelyn yn ei dro
I bwyso ar yr argae,
Diolchwn iti Arglwydd da
Fod gennym lu o ffrindiau;
Os teimlo rwyt yr hoffet gael
Rhyw ffrind i faddau beiau,
Rho did y hun i Iesu Grist
Efe yw Brenin ffrindiau.

Dewi Bowen

 


 

Cyflwyno Aled Lewis Evans  gan Dr Pat Williams

 

Gŵr amryddawn iawn yw Aled Lewis Evans; athro ysgol a thiwtor dosbarthiadau oedolion, cynhyrchydd a chyflwynydd radio, beirniad eisteddfodol ac erbyn hyn yn weinidog yr efengyl llawn amser. Eto i gyd ynghanol y prysurdeb hwn mae wedi cyhoeddi nifer helaeth o gyfrolau, yn rhyddiaith a barddoniaeth, yn y Gymraeg ar Saesneg.

Enillodd wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1991 am gyfrol o gerddi ar gyfer pobl ifanc. Dywedodd y beirniad, Gerwyn Williams, mai hon oedd cystadleuaeth bwysicaf yr Eisteddfod am ei bod yn ymwneud r dyfodol. A dyna yn anad dim yw cryfder gwaith y bardd hwn. Maen deall pobl ifanc ac yn uniaethu u problemau, yn eu cofnodin syml ac yn dreiddgar, ond byth yn moesoli. Mae cerdd gyntaf y gyfrol fuddugol hon, Sglefrfyrddio yn ymddangos eto yn ei ail gyfrol ac dyna hefyd ddewisodd yn deitl arni. Ar lefel arwynebol disgrifiad o un o bleseraur ifainc yw sglefrfyrddio ond mewn gwirionedd maen trafod thema ehangach, wrth ir athletydd ifanc edrych yn l ac ymlaen ar ei fywyd.

Yr un flwyddyn ag y cyhoeddwyd Sglefrfyrddio, ymddangosodd ei nofel gyntaf hunangofiannol, sef, Rhwng Dau Lanw Medi syn croniclo mewn ffordd sensitif hanes llanc ifanc ar ddiwedd chwedegaur ugeinfed ganrif yn y Bermo, tref y maen gyfarwydd iawn hi, gan iddo fyw yno ym morei oes. Dengys ei ddawn i dreiddio i ddyfnder personoliaeth pobl yn gyffredinol yn ei nofel l-fodernaidd Y Caffi, sydd wedi ei lleoli yn Wrecsam. Maer cymeriadau yn siarad yn y dafodiaith leol ac mae cryn dipyn o hiwmor wrth iddynt fynegi barn ar gymdeithas yn gyffredinol a datgelu eu gobeithion. 

Mae lle yn bwysig ir llenor hwn, fel y gwelir oi lyfr teithio, Llwybrau Llonyddwch gydar is-deitl sydd yn crynhoi ei gynnwys yn berffaith: Teithiau cerdded Myfyrgar ar Hyd a Lled Cymru. Ond nid llyfr teithio cyffredin mo hwn. Mae naws llenyddol arno. Yn ogystal chyfarwyddiadau ymarferol, gyda 72 o lunau a 15 o fapiau, maer awdur yn cynnwys gwybodaeth am hanes, cymeriadau, ysbrydolrwydd ac awyrgylch y lleodd sydd yn golygu cymaint iddo yn bersonol. Ond nid ywr lleodd sydd wedi creu argraff arno yn gyfyngedig i Gymru; mewn nifer oi gerddi, maen cyfeirio at brofiadau a gafodd ar gyfandiroedd Ewrop ac America, yn ogystal ag yn y Deyrnas Unedig, gan gynnwys Lerpwl, syn agos at ei galon.

Peth arall syn bwysig iddo yw cyfnodaur flwyddyn. Iddo ef mae dyddiau yn fwy na ffordd o fesur amser, ond yn llawn arwyddocd, fel y gwelir yn ei lyfr Adlais, sef deunydd defosiynol ar gyfer y flwyddyn eglwysig. Atgyfnerthir y ddamcaniaeth am ei ymwybyddiaeth o arwyddocd amser gan ei lyfr o farddoniaeth Saesneg, Someone else in the audience, lle y maen trefnur cynnwys yn l tymhoraur flwyddyn. Mae patrwm y misoedd hefyd yn nodweddu ei ryddiaith greadigol newydd sydd ar fin cael ei gyhoeddi, sef Tre Terfyn syn dychwelyd i ardal y gororau.     

Fel athro ysgol mae ganddo adnabyddiaeth dreiddgar oi fyfyrwyr. Gall gydymdeimlo phlant nad oes ganddyn nhw yr un diddordeb yn y pethe ag yntau. Mynegir hyn mewn ffordd syn dangos ei synnwyr digrifwch, fel yn ei gerdd Hen Wlad dy Dad, lle maer athron ymdrechu i ddysgur anthem genedlaethol iw fyfyrwyr anfoddol. Maer iaith a ddefnyddir yn gyfoes ac yn naturiol ac nid ywn ofni britho ei waith gydag ymadroddion Saesneg, fel yn y gerdd Borin:

Ma cerddin bleedin boring! / Be sgen rhain i wneud efo bywyd?

ac eto yn Over the Llestri, lle maen dangos nad yw dysgu termau technegol yn Gymraeg ddim o angenrheidrwydd yn cynhyrchu siaradwyr rhugl.

Yn ogystal phroblemau pobl ifanc, ceir ystod eang o themu yng ngwaith Aled Lewis Evans: cadwriaeth iaith, materoliaeth yr oes bresennol ar dirwyiad mewn bywyd crefyddol ond efallai y rhai sydd yn creu yr argraff ddofnaf ywr cerddi syn ymwneud marwolaeth. Mewn iaith blaen, ddi-rodres, hawdd ei deall maen cyfleur ing a demlir wrth golli anwylyd, gydag ataliaeth ddisgybledig syn osgoi sentimentaleiddiwch. Gwaith Cristion or iawn ryw.

 


 


 
Braslun o hanes Cymry Lerpwl

Pwy ydyn nhw? Beth maen nhw wedi ei wneud?

Mae Cymry Lerpwl wedi bod yn rhan annatod o fywyd Lerpwl ers cyfnod y fasnach caethweision ac adeiladu'r dociau yn negawd olaf y ddeunawfed ganrif. Roedd gyrfa ar y mr yn atyniadol iawn i ddynion ifainc o Sir Fn a Sir Gaernarfon, a phan sefydlwyd y bardd athrylithgar Goronwy Owen yn offeiriad yn Eglwys Anglicanaidd y Santes Fair Walton yn 1755, roedd wrth ei fodd yn mynd i lawr i'r dociau y gael sgwrsio yn Gymraeg morwyr o'i gynefin yn Ynys Mn. Daeth y dynion a merched o Gymru yn lluoedd i Lerpwl rhwng 1760 a 1850, ac yn y cyfnod hwnnw adeiladwyd o leiaf 16 o gapeli ac eglwysi. Erbyn 1900 roedd yn y ddinas tua 90 o gapeli, eglwysi a neuaddau cenhadol Cymraeg eu hiaith i gyflenwi anghenion ysbrydol a diwylliannol y bobl hyn. Erbyn 1815 roedd yna dref Gymreig o fewn cyffiniau Lerpwl. Mae plac Cymru Fach i goffu eu dyfodiad ar y dde o Pall Mall i'r gogledd o gyffordd Leeds Street a byddaf yn mynd ag ymwelwyr i'w weld ers iddo gael ei osod yn haf 2007.

Er eu bod yn ifanc a chan amlaf yn dlawd roedd yr ymfudwyr hyn yn ddynion a merched a oedd yn benderfynol o wneud bywyd gwell iddynt eu hunain, er bod y press gangs yn y dref yn rhwystr iddynt, a dweud y lleiaf. Methodistiaid Calfinaidd ifainc oedd y rhan fwyaf ohonynt yn ffoi rhag erlidiaeth y sefydliad Anglicanaidd, y ficer lleol a'r sgweiar yn arbennig. Cawsant gysur fel alltudion mewn gwlad ddieithr.

Roedd y rhan fwyaf o'r alltudion hyn yn ymwneud diwydiant adeiladu llongau a thai.  Daeth rhai ohonynt yn benseiri a sefydlodd cannoedd ohonynt gwmnau adeiladu. Roeddent yn chwarae rhan bwysig yn natblygiad Lerpwl o fod yn bentref pysgota bychan i borthladd anferth a dinas gosmpolitaidd erbyn 1900. Trwy adeiladwyr fel Owen Elias a David Hughes gwnaethant helpu i estyn y ddinas i Kirkdale, Anfield, Walton, Everton, St Domingo, Islington a Kensington. Daeth treflannau megis Everton ac Anfield yn Gymraeg eu hiaith a'u diwylliant  ac yn amlwg ym myd busnes, fel y'i cofnodwyd gan Syr James Picton. Yn aml rhoddwyd enwau Cymraeg ar y strydoedd, nid yn Toxteth yn unig ond dros y ddinas i gyd. Derbyniodd dynion ifainc a ddaeth o Gymru gefnogaeth gan flaenoriaid y capeli Cymraeg, rhai ohonynt yn adeiladwyr cyfoethog eu hunain. Mewn dau ddegawd roedd llawer o'r alltudion hyn wedi llwyddo y tu hwn i ddirnadaeth.  Mae eu hetifeddiaeth yma o hyd ac mae angen am Lwybr Cymreig i ddangos lleoliad y siopau a'r cwmnau hyn.

Daeth nifer o ddynion ifainc i gael eu hyfforddi fel meddygon a merched ifainc i fod yn weinyddesau yn ysbytai Lerpwl. Roedd y meddygon esgyrn o Ynys Mn, Evan Thomas a'i fab hynaf Hugh Owen Thomas ynghyd nai ei wraig Syr Robert Jones, yn gyfrifol am ddatblygiad Lerpwl fel canolfan ar gyfer meddygaeth orthopaedig. Cewri y meddygon Cymraeg yw Dr Robert Gee, Dr Thelwall Thomas, Professor Owen H.Williams,  Dr Goronwy Thomas, Dr Howell  Hughes a Mr Will Lloyd-Jones. Gwasanaethwyd Cenhadaeth Dramor Eglwys Bresbyteriadd Cymru yng Ngogledd-Ddwyrain India gan nifer o feddygon arbennig o Lerpwl yn enwedig Dr Gordon Roberts a Dr R. Arthur Hughes. Cymry Lerpwl a gychwynnodd y dystiolaeth arbennig hon o 1840 tan 1970. Daeth Prifysgol Lerpwl, lle y derbyniodd y meddygon hyn eu hyfforddiant, yn atynfa i fyfyrwyr eraill i astudio'r Celfyddydau, Y Gyfraith a Gwyddoniaeth. Bu nifer o wŷr lln nodedig mewn Hanes Cymru yn darlithio mewn adrannau gwahanol o'r Brifysgol. Gwasanaethwyd yr Adran Geltaidd yn dda gan y bardd J.Glyn Davies, brodor o Toxteth, Idris Foster a benodwyd yn ddiweddarach i Goleg Iesu, Rhydychen, Melville Richards, D Simon Evans a Dr Nicholas Williams. Yn yr adran Hanes cafodd Yr Athro W. Garmon Jones lawer o ddylanwad ac yn Adran y Gyfraith roedd gan Yr Athro D Seaborne Davies ddawn arbennig fel areithiwr. Gwasanaethwyd  Prifysgol Lerpwl a Phrifysgol John Moores yn ogystal ag ysgolion y ddinas yn dda gan athrawon o Gymru.

Maes arall lle y bu'r Cymry yn ddylanwadol yw cerddoriaeth. Anrhydeddwyd Undeb Corawl Cymry Lerpwl am ei gyfraniad hir a nodedig drwy gyflwyno iddo Ryddid y Ddinas yn 2013. Mae llawer wedi ei gofnodi am gyhoeddi Cymraeg ac mae Cyhoeddiadau Cymraeg Modern yn dal i ffynnu gyda'i wefan ei hunan. Mae gan y traddodiad eisteddfodol hanes hir ac arbennig o 1840 tan 1990 ac y mae beirdd o fri wedi llafurio yn Lerpwl. Mae emynau Cymraeg a'u tonau wedi eu cyfansoddi yn y ddinas ac fe'u cenir yn gyson o Sul i Sul.

Mae llawer wedi ei ysgrifennu ar Gymry Lerpwl yn ystod y 30 mlynedd ac y mae Cymdeithas Etifeddiaeth Cymry Glannau Mersi yn gyswllt pwysig i gadw i'r oesoedd a ddel y diwylliant cyfoethog unigryw a fu. Mae'n werth archebu'r misolyn, Yr Angor, am 10-50 y flwyddyn, gan ei fod yn cynnwys y gweithgareddau a fu ac a fydd yn y cymunedau Cymraeg.

Paratowyd ar gyfer Gwefan Cymry Lerpwl gan yr Athro Dr D.Ben Rees.