LIVERPOOL WELSH

Home

Societies

Welsh Churches

'Yr Angor'
(Local Paper)

Local Welsh
Characters

Books & Publications

Missionary Witness

Archive
Material

Learn the Language

Cymry Lerpwl
 

 

Click to view review of

The Welsh in Liverpool by D.Ben Rees

JIM by D.Ben Rees


Theo Davies-Lewis  presenting a copy of the recent biography  of James Griffiths, First Secretary of State for Wales ( 1964-66 )  written by Dr D Ben Rees and published by  Modern Welsh Publications  to the present Secretary of State for  Wales,  Simon Hart  in his office in Whitehall


 

Byw dan gysgod pandemig argraffiadau hanesydd lln

A ninnau yn ystod y misoedd diwethaf hyn wedi byw dan gysgod y pandemig byd-eang gwaethaf ers canrif, byddain dda inni ein hatgoffa ein hunain fod sawl haint peryglus wedi taror ddynoliaeth yn ystod cwrs hanes. Dros chwe chanrif yn l ymledodd y Pla Du gan ladd traean poblogaeth Ewrop o fewn cyfnod o dair blynedd, ac ailymddangosodd yn ysbeidiol wedir ymweliad marwol mwyaf niweidiol hwnnw yng nghanol y bedwaredd ganrif ar deg. Yn wir, clywir am achosion or Pla Du mewn rhai rhannau or byd heddiw. Ddechraur haf eleni, er enghraifft, bu achos yng ngogledd China, ond fei rheolwyd yn gyflym gan fod modd ei drin gwrthfiotigau.

Tua diwedd yr unfed ganrif ar bymtheg, lluniodd y bardd Thomas Evans o Hendreforfudd ger Corwen yr englyn canlynol i goffu dyfodiad y pla yn y flwyddyn 1349:

Marwolaeth a wnaeth Duw naf enwedig

           Pan fur nodau gyntaf;

    Mil trichant, gwarant a gaf,

    Naw a deugain y dygaf.

Mae dau beth i sylwi arnynt yn yr englyn hwn. Y peth cyntaf ywr cyfeiriad at Dduw yn achosir farwolaeth fawr. Gan nad oedd gan bobl yr wybodaeth feddygol sydd gennym ni i allu esbonio tarddiad ac achos y pla, tueddid iw esbonio fel cosb gan Dduw am bechodau dynion, fel yn yr Hen Destament. Yr ail beth ywr cyfeiriad at y nodau. Haint y nodau oedd un or enwau a ddefnyddid yn Gymraeg i gyfeirio at y pla biwbonig, am fod ei l yn weladwy ar y corff. Un oi symptomau amlwg oedd chwydd yn y chwarennau lymff o dan y gesail, yng nghesail y forddwyd, neu yn y gwddf.

Yn 1894 y darganfur bacteriolegydd o Ffrainc, Alexandre Yersin (18631943), mai bacteriwm a achosair Pla Du. Ar ei l ef y gelwir yr haint yn Yersinia pestis. Maen facteriwm hynod heintus a pheryglus syn ymosod ar y system imiwnedd trwy arllwys gwenwyn i gelloedd amddiffynnol y corff, sydd fel rheol yn gwarchod rhag unrhyw heintiau niweidiol a marwol. Unwaith y lleddir y rheini, gall y bacteria ymledun gyflym. Fel y gwyddys, chwain syn byw ar famaliaid syn lledaenur bacteriwm. Llygod mawr a gludair chwain hyn ac a ledaenair Pla Du yn y bedwaredd ganrif ar ddeg.

Yr hyn syn ddiddorol i hanesydd lln fel fi yw fod gennym gerddi Cymraeg or bedwaredd ganrif ar ddeg ar bymthegfed syn cyfeirio at effeithiau marwol yr haint. Un or cerddi hynny ywr farwnad a ganodd Llywelyn Fychan i bump oi blant a fu farw or pla. Er bod galar y tad ar eu hl yn ein cyffwrdd, yr hyn syn drawiadol yn y gerdd ywr disgrifiad a geir or lympiau chwyddedig ar staeniau duon ar gyrff y plant. Dyma dystiolaeth na cheir braidd ei thebyg mewn llenyddiaethau eraill. Defnyddiar bardd ei ddyfeisgarwch wrth fynd ati i ddelweddur chwydd crwn ar y cnawd fel swllt mewn cyswllt cesail, fel lwmp ar ffurf afal llawn o ofid, a lwmpyn ac iddo sip fel pen nionyn. Ond mae un disgrifiad syn cynnwys delwedd drawiadol a hynod effeithiol i gyfleu sip ac ymddangosiad y chwyddi yn y llinell hon: Dimeiau, gemau gwymon. Y gemau gwymon hyn ywr swigod a geir ar wymon y mr, sef yr hyn a elwir yn Saesneg yn seaweed floats, syn cyfleu ir dim ffurf yr hyn a elwid yn Lladin yn bubo, sef symptom mwyaf gweladwyr Pla Du.

Yn aml iawn, nid oedd gan ein cyndeidiau ddim amddiffynfa yn erbyn heintiau ond gweddo ar Dduw yn y gobaith o gael eu harbed, neu os caent eu heintio, gweddo am gael eu hiachu. Pan ailymwelodd haint y nodau yn y bymthegfed ganrif canodd y bardd Dafydd Llwyd o Fathafarn gywydd marwnad iw ferch ei hun a fu farw or pla. Er i lawer o bobl fynd ir eglwys i weddo drosti am iachd, cwbl ofer fur ymdrech. Yr hyn syn drawiadol eto ynghylch y gerdd hon yw fod y bardd yn cynnig inni ddarlun manwl iawn o symptomaur pla. Trwy gyfrwng delwedd a chymhariaeth llwyddar bardd hwn hefyd i ddarlunior blotiau tywyll ar gnawd y claf, gan alw i gof inc yn staenio papur a chylchoedd fel staen mwyar duon:

Ysgrifen chwarren ai chwys

Yn lliwio dan ei llewys,

A hefyd i gyd ei gwar,

Dimeiau fel nod mwyar.

Nid cerdd brotest sydd yma, ond marwnad syn mynegi realiti colled anorfod. Wyneb yn wyneb r pla difaol ni allair bardd wneud dim ond derbyn y Drefn. Dyna lwcus yr ydym ni fod gwyrthiau meddygaeth fodern ar Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol yma i ofalu amdanom ac in hiachu.

 

Bleddyn Owen Huws, Prifysgol Aberystwyth.


Covid 19

Firws angeuol hardd ywr corona

fel pl ping pong yn orchudd o dorcha!

 

Stwffia drwy ffroena a llygad llaith

ymlaen ymlaen ar ei bydol daith

 

Ceuwyd yr henoed fel cwn mewn cwt

cedwch or golwg, ymdopiwch yn dwt.

 

O dipyn i beth bydd y wlad yn caui lawr

r firws fel hyn, beth nawr Prydain Fawr?

 

mwy nar Eidal, Almaen a hefyd Sbaen

y gwledydd au clwydi dan glo a tsiaen?

 

Dim hamdden mwyach na chaeau o sbort

dim socer, na rygbi o unrhyw siort!

 

Maer awdurdodau a bod yn deg

fel clogod y domen clochdar neu rheg!

 

Mae taflu arian dychrynllyd ir gad

(llywodraeth newydd am gadw eu stad!)

 

Am faint pery y fadwch ar stomp

Pa hyd bydd y firws yn dawnsioi romp?

 

Ond rhoswch funudyn mae eto dro

ir rhyfel weladwy anweladwyr fro

 

Capeliysgolion i gyd yn caui lawr

rhencian dannedd y brodyr o gornel Set Fawr

 

Dim arholiadau Lefel A na G S E

ond ai mater bywyd yw ennill degree?

 

Dim allor i dderbyn sacrament hedd

dwylon ddisinffectant or byd ir bedd.

Ond, meddyliais o ddifrir paderau fu

am Ddiwygiad arall i lenwi y Ty!

 

Onid rhan yw hyn o efengyl cariad

a chyflei ail gychwyn rol Atgyfodiad?

 

-rhoi heibio ein hunanoldebau bas

llenwi ein byw efo trugaredd a gras?

 

Mae un peth yn sicr ar derfyn y sioe

fydd fory ein byd ddim tebyg id doe!

 

Byw yw yr Arglwydd er maint y trwbwl

y byd sydd oi le gydai safonau dwbwl.

 

Mae digon ar gyfer angen bob un

ond fod pobol yn farus yn stompior llun

 

Pam beio Duw a rhoi arno pob bai

heb weled on grym ein traed o glai?

 

                                                   Norman Closs

                                       Carmel, ger Treffynnon.

 


 

 FFRINDIAU

Tran eistedd wrth y tan un hwyr
Yn edrych ar y fflamau,
Meddyliais peth mor braf i ddyn
Fyddai byd yn llawn o ffrindiau;
Afiechyd ddaw ai gystudd blin,
A phawb yn gwneud ei orau,
Ond diolch wnawn ag uchel lef
Fod gennym lu o ffrindiau.

Pan fyddo beichiau byd yn drwm
Yn pwyso ar ein sgwyddau,
Rhyw sibrwd pob cyfrinach fach
A wnawn wrth gwrdd an ffrindiau;
Maen werth ail fyw profiadau fyrdd
A son am yr hen ddyddiau,
Bydd gwen a sgwrs a hwyl i mi
Fel gwin yng nghwmni ffrindiau.

A phan ddaw gelyn yn ei dro
I bwyso ar yr argae,
Diolchwn iti Arglwydd da
Fod gennym lu o ffrindiau;
Os teimlo rwyt yr hoffet gael
Rhyw ffrind i faddau beiau,
Rho did y hun i Iesu Grist
Efe yw Brenin ffrindiau.

Dewi Bowen
 


 

Cyflwyno Aled Lewis Evans  gan Dr Pat Williams

 

Gŵr amryddawn iawn yw Aled Lewis Evans; athro ysgol a thiwtor dosbarthiadau oedolion, cynhyrchydd a chyflwynydd radio, beirniad eisteddfodol ac erbyn hyn yn weinidog yr efengyl llawn amser. Eto i gyd ynghanol y prysurdeb hwn mae wedi cyhoeddi nifer helaeth o gyfrolau, yn rhyddiaith a barddoniaeth, yn y Gymraeg ar Saesneg.

Enillodd wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1991 am gyfrol o gerddi ar gyfer pobl ifanc. Dywedodd y beirniad, Gerwyn Williams, mai hon oedd cystadleuaeth bwysicaf yr Eisteddfod am ei bod yn ymwneud r dyfodol. A dyna yn anad dim yw cryfder gwaith y bardd hwn. Maen deall pobl ifanc ac yn uniaethu u problemau, yn eu cofnodin syml ac yn dreiddgar, ond byth yn moesoli. Mae cerdd gyntaf y gyfrol fuddugol hon, Sglefrfyrddio yn ymddangos eto yn ei ail gyfrol ac dyna hefyd ddewisodd yn deitl arni. Ar lefel arwynebol disgrifiad o un o bleseraur ifainc yw sglefrfyrddio ond mewn gwirionedd maen trafod thema ehangach, wrth ir athletydd ifanc edrych yn l ac ymlaen ar ei fywyd.

Yr un flwyddyn ag y cyhoeddwyd Sglefrfyrddio, ymddangosodd ei nofel gyntaf hunangofiannol, sef, Rhwng Dau Lanw Medi syn croniclo mewn ffordd sensitif hanes llanc ifanc ar ddiwedd chwedegaur ugeinfed ganrif yn y Bermo, tref y maen gyfarwydd iawn hi, gan iddo fyw yno ym morei oes. Dengys ei ddawn i dreiddio i ddyfnder personoliaeth pobl yn gyffredinol yn ei nofel l-fodernaidd Y Caffi, sydd wedi ei lleoli yn Wrecsam. Maer cymeriadau yn siarad yn y dafodiaith leol ac mae cryn dipyn o hiwmor wrth iddynt fynegi barn ar gymdeithas yn gyffredinol a datgelu eu gobeithion. 

Mae lle yn bwysig ir llenor hwn, fel y gwelir oi lyfr teithio, Llwybrau Llonyddwch gydar is-deitl sydd yn crynhoi ei gynnwys yn berffaith: Teithiau cerdded Myfyrgar ar Hyd a Lled Cymru. Ond nid llyfr teithio cyffredin mo hwn. Mae naws llenyddol arno. Yn ogystal chyfarwyddiadau ymarferol, gyda 72 o lunau a 15 o fapiau, maer awdur yn cynnwys gwybodaeth am hanes, cymeriadau, ysbrydolrwydd ac awyrgylch y lleodd sydd yn golygu cymaint iddo yn bersonol. Ond nid ywr lleodd sydd wedi creu argraff arno yn gyfyngedig i Gymru; mewn nifer oi gerddi, maen cyfeirio at brofiadau a gafodd ar gyfandiroedd Ewrop ac America, yn ogystal ag yn y Deyrnas Unedig, gan gynnwys Lerpwl, syn agos at ei galon.

Peth arall syn bwysig iddo yw cyfnodaur flwyddyn. Iddo ef mae dyddiau yn fwy na ffordd o fesur amser, ond yn llawn arwyddocd, fel y gwelir yn ei lyfr Adlais, sef deunydd defosiynol ar gyfer y flwyddyn eglwysig. Atgyfnerthir y ddamcaniaeth am ei ymwybyddiaeth o arwyddocd amser gan ei lyfr o farddoniaeth Saesneg, Someone else in the audience, lle y maen trefnur cynnwys yn l tymhoraur flwyddyn. Mae patrwm y misoedd hefyd yn nodweddu ei ryddiaith greadigol newydd sydd ar fin cael ei gyhoeddi, sef Tre Terfyn syn dychwelyd i ardal y gororau.     

Fel athro ysgol mae ganddo adnabyddiaeth dreiddgar oi fyfyrwyr. Gall gydymdeimlo phlant nad oes ganddyn nhw yr un diddordeb yn y pethe ag yntau. Mynegir hyn mewn ffordd syn dangos ei synnwyr digrifwch, fel yn ei gerdd Hen Wlad dy Dad, lle maer athron ymdrechu i ddysgur anthem genedlaethol iw fyfyrwyr anfoddol. Maer iaith a ddefnyddir yn gyfoes ac yn naturiol ac nid ywn ofni britho ei waith gydag ymadroddion Saesneg, fel yn y gerdd Borin:

Ma cerddin bleedin boring! / Be sgen rhain i wneud efo bywyd?

ac eto yn Over the Llestri, lle maen dangos nad yw dysgu termau technegol yn Gymraeg ddim o angenrheidrwydd yn cynhyrchu siaradwyr rhugl.

Yn ogystal phroblemau pobl ifanc, ceir ystod eang o themu yng ngwaith Aled Lewis Evans: cadwriaeth iaith, materoliaeth yr oes bresennol ar dirwyiad mewn bywyd crefyddol ond efallai y rhai sydd yn creu yr argraff ddofnaf ywr cerddi syn ymwneud marwolaeth. Mewn iaith blaen, ddi-rodres, hawdd ei deall maen cyfleur ing a demlir wrth golli anwylyd, gydag ataliaeth ddisgybledig syn osgoi sentimentaleiddiwch. Gwaith Cristion or iawn ryw.

 


 

 
A brief history of the Liverpool Welsh

Who are they ? What have they done ?
 
Liverpool Welsh have been an integral part of the Liverpool scene since the heyday of the slave trade and the building of the docks in the last decade of the eighteenth century. Shipping became an occupation  that attracted men from Anglesey and Caernarvonshire and when the clever welsh poet and  Anglican divine Goronwy Owen  settled at St Marys Church, Walton in 1755 he loved coming to the waterfront to converse in welsh with the sailors from his native hearth of Anglesey. These men and women of Wales came in their thousands between 1760 and 1860 and in that period at least 16 Welsh speaking chapels and churches were built. By 1900 Liverpool had around 90 Welsh Chapels, Churches and mission halls to cater for the spiritual and cultural needs. By 1815, within Liverpool there was a Welsh town. The  Little Wales plaque to remember their coming  is on the right of Pall Mall north of Leeds Street junction and I usually take Welsh visitors to see it since it was placed there in the summer of 2007.

Though young and usually poor the immigrants were  men and women who were determined to make a better world for themselves, though the presence of the press gangs in the town was to say the least an hindrance. Many of them were staunch young Calvinistic Methodists escaping from the persecution of the Anglican establishment, the local vicar and the squire in particular. They found comfort in an alien land as exiles.

Most of the exiles were involved in shipping and the building industries.  Some of them became  architects and hundreds of them established building firms . They were very involved in the growth of Liverpool from a small fishing village into a huge port and a cosmopolitan city by 1880. The Welsh, through these builders, such as Owen Elias and David Hughes, played their part in the extension of the city to Kirkdale, Anfield, Walton, Everton, St Domingo, Islington and Kensington. Townships such as Everton and Anfield became welsh in speech as Sir James Picton  informs us, Welsh in culture  and  prominent in the commercial and shopping world. The streets were often given Welsh names by the builders and not only in Toxteth, but all over the city. Young men  who arrived in Liverpool were given support by the Elders of the welsh chapels many of them large builders. Within two decades many of these  immigrants would have succeeded beyond all expectations. Their heritage is still around us, and a Welsh trail is very much needed to indicate where the welsh stores and companies were located.

 Medicine also attracted able young men as doctors and young women as nurses in the Liverpool Hospitals. The Anglesey bonesetter family of Evan Thomas were responsible, through him and his eldest son Hugh Owen Thomas and his wifes nephew, Sir Robert Jones, for the growth of Liverpool as a centre for orthopaedic medicine. The  outstanding Welsh medical giants include Dr Robert Gee, Dr Thelwall Thomas, Professor Owen H.Williams,  Dr Goronwy Thomas, Dr Howell  Hughes  and Will Lloyd-Jones. Remarkable men of medicine from Liverpool served the Foreign Mission of the Presbyterian church of Wales in North East-India, in particular Dr Gordon Roberts and Dr R. Arthur Hughes. It was the Liverpool Welsh community  which   inaugurated this specific witness from 1840 till 1970.The University of Liverpool which educated these medical  parishioners attracted young students to study in Arts, Law and Science. Many of the notable men of letters in Welsh history taught at the different departments.  The Celtic department was well served by the poet J.Glyn Davies, a native of Toxteth, followed by  Idris Foster who later left for Jesus College, Oxford, Melville Richards, D Simon Evans and Dr Nicholas Williams. In History Professor W. Garmom Jones had a great deal of influence  while in Law Professor D Seaborne  Davies  was gifted  as a  speaker. The University of Liverpool as well as the John Moores University and the educational  provision in the schools of the city have been well served by the Welsh teachers

 Music is another sphere of culture  where the Welsh have been influential.  The Liverpool Welsh Choral Union has been honoured for its long and distinguished contribution by being given the Freedom of the City in 2013.  Welsh publishing has been  well documented and Modern Welsh Publications is still in existence and has its own website. The  eisteddfodic tradition  has a long and distinguished history from 1840 till 1990, and Welsh poets of distinction have laboured in Liverpool. Welsh hymns and Welsh tunes have been written and composed in the city and are still sung Sunday after Sunday.

 A great deal has been written on the Liverpool Welsh in the last 30 years and the Merseyside Welsh Heritage society is an important link in preserving for posterity the  rich and unique cultural life. The monthly newspaper called Angor is worth ordering for 10-50 a year, for it underlines the events that have happened and will happen among the Welsh communities.

Prepared for the Liverpool Welsh website on 14-2-2014 by Professor Dr D.Ben Rees.