LIVERPOOL WELSH
   

 

Ysbrydion cythryblus Cymry Lerpwl

 

Morgan Owen

Amser darllen: 4 munud

 

Cymharol brin yw ymdriniaethau chymdeithas Cymry Lerpwl, er gwaethaf y fytholeg sydd wedi crynhoi oi hamgylch. Efallai fod ei dirywiad ai chymhathiad trylwyr wedi agor bwlch a lanwyd gan hiraeth a delfrydiaeth, neu efallai fod hanesyddiaeth Gymraeg wedi canolbwyntion ormodol ar unigolion adnabyddus ar draul y cyfangorff. Ond maer gyfrol hon gan D Ben Rees yn cynnig trosolwg ar hanes amrywiol Cymry Lerpwl, ac yn wir, mae ei rhychwant ai hamrywiaeth yn synnu rhywun. Er nad oes ymgais i ddadansoddi ynddi, maen codi sawl cwestiwn anuniongyrchol, heb eu crybwyll; cyniweiriant fel ysbrydion cythryblus ar y tudalennau, ac felly mae digon ir darllenydd gnoi cil arno.

Nodir yn y rhagair yr [a]nwybyddir y Cymry i raddau helaeth [yn hanes Lerpwl] gan eu bod, maen debyg, wedi canoli eu hymdrechion ar fywyd y capel ar teulu, ac fel y gellid disgwyl, dyrennir rhannau sylweddol or gyfrol i hanes y capeli Cymraeg a frithodd y ddinas. Dadlennir pa mor ddosbarth canol y capeli hyn fel sefydliadau, a sut yu nodweddid yn aml gan snobyddiaeth a diffyg tosturi tuag at y tlodion Cymraeg, a oedd wedi eu hesgymuno or fath gymunedau, i bob pwrpas. Do, codwyd ambell ystafell genhadol ar eu cyfer, ond prin, yn l tystiolaeth y gyfrol, y gwnaeth y dosbarth gweithiol ymgartrefu yn awyrgylch y capeli. Wrth gwrs, cafwyd unigolion hael iawn a frwydrodd dros gyfiawnder cymdeithasol, ond eto, unigolion oedd y rhain, nid sefydliadau. Gwelir hefyd pa mor awyddus oedd pobl y capeli Cymraeg, ar y cyfan, i gymhathu r gymdeithas aesneg ehangach y tu allan ir capel, a sut y bu iddynt fabwysiadu ethos Prydeindod chryn frwdfrydedd. Yn wir, bu capeli Cymraeg Lerpwl yn weithgar iawn ym mudiad cenhadol yr Ymerodraeth Brydeinig, er mor chwithig yw meddwl am hynny heddiw, a hwythaun lleiafrif ieithyddol a oedd yn perthyn i genedl heb wladwriaeth.

Ond rhydd y gyfrol sylw ir cyrion Cymraeg yn ogystal, gan roi inni ddarlun ehangach a chywirach felly or gymdeithas a gafwyd. Clywn am dlodion Cymraeg a anfonwyd yn waglaw o Lerpwl yn l at eu plwyfi genedigol, a rhai a gafodd eu hunain yn y wyrcws, neu yn drigolion seleri tywyll y slymiau lluosog. Clywn hefyd am hanes aelodau or gymdeithas nad ydynt yn aml iawn yn cael eu cydnabod o gwbl yn hanes poblogaidd y Cymry: gweithwyr rhyw. Ceir is-adran yn dwyn y teitl Puteiniaid Cymreig au cwsmeriaid. Yn wir, diddorol fyddai gwybod rhagor am hynt Maria Roberts, putain Gymraeg a garcharwyd am ddeufis yn Lerpwl yn 1851, a llu o fenywod eraill na chafodd eu hanes ei drin nai ystyried, heb sn am ei glywed yn ehangach. Roedd y miloedd ar filoedd o Gymry yn y ddinas yn cwmpasu pob rhan or gymdeithas, syn mynd yn groes i ambell ragdyb ddelfrydoledig am hanes y gymdeithas Gymraeg yn gyffredinol. Dengys y rhychwant hwn mor gyflawn oedd y gymdeithas honno. Collwyd ing ac afiaith yr isfyd dinesig Cymraeg yn llawer on hanesyddiaeth an lln. Hanes byw ydoedd, a hebddo, ni ddeuwn i wybod beth oedd ein cymdeithas.

Ond cyn ir gymdeithas Gymraeg ddechrau dirywio yn Lerpwl, cafwyd gweithgarwch diwylliannol toreithiog, wrth gwrs, yn eisteddfodau, cymanfaoedd, darlithoedd, cyrddau, teithiau, ac ati. Dengys y gyfrol pa mor ymroddedig yr eid ati iw cynnal ar wahanol adegau, a sut y ceid i wahanol raddau ymwybyddiaeth gref o Gymreictod ymysg Cymryr ddinas. Llwyddodd nifer o Gymry i ragori yn eu meysydd, boed ym myd meddygaeth neu beirianneg ac ati, ond yr argraff a gefais wrth ddarllen eu hanes oedd taw rhywbeth ar wahn iw Cymreictod oedd y llwyddiannau hynny gan amlaf: Cymry a gyrhaeddodd y brig mewn byd Saesneg. Nid bychanu eu camp mo dweud hynny, ond yn fynych, cam arall i gyfeiriad cymathiad diwylliannol cyflawn oedd hyn.

Erbyn y blynyddoedd wedir Rhyfel Byd Cyntaf, bu deffroad gwleidyddol o fath ymysg rhai o Gymryr ddinas, gyda chenedlaetholdeb Cymreig (a Chymraeg) ar gynnydd. Yn wir, bu aelodau blaenllaw o gymdeithas Gymraeg Lerpwl yn ymuno r protestwyr yn erbyn boddi Capel Celyn, a bu cangen o Blaid Cymru yno. Ond tybed sut gymdeithas Gymraeg fyddai yn Lerpwl heddiw pe byddair deffroad wedi dod ynghynt? Erbyn heddiw, Cymry a symudodd yn ddiweddar ir ddinas ywr rhan fwyaf o aelodaur gymdeithas Gymraeg, ac fel canran or boblogaeth gyfan, bychan iawn yw eu niferoedd. Bler aeth y gymdeithas Gymraeg amlweddog honno? Dyna gwestiwn i sosioieithyddiaeth. Bler aeth y sn amdani? Dyna gwestiwn i hanesyddiaeth. Tinc rhybuddiol sydd ir hanes hwn, am i gymdeithas Gymraeg weithredol a gynhwysai ddegau o filoedd o bobl bron ddiflannu.

Dyma gyfrol ac ynddi wybodaeth helaeth gan un sydd wedi gwir ymroi i hanes Cymry Lerpwl, gwybodaeth sydd wedi ei mynegin glir a llyfn. Dylair gyfrol arwain at ragor o fyfyrio ac astudio ar ai or cwestiynau hyn, ac yn wir, dyma gofgolofn deilwng i'r hanes.

Enillodd Morgan Owen Wobr Michael Marks am Farddoniaeth yn yr Ieithoedd Celtaidd ym mis Rhagfyr 2019; ei gyfrol ddiweddaraf yw Bedwen ar y lloer (Cyhoeddiadau'r Stamp, 2019).

 


 

 

 

To be launched  later on this yearorder your copy from

 D.Ben Rees